ذبيح الله صفا

625

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

اين قصيده نمايشگر گسيختگى بقيّة السيف نظام دينى و سياسى و اجتماعى ايرانست بر اثر حملهء مغول كه از سال 616 هجرى آغاز شده و آتش آن تا ديرگاه در ايران زبانه مىكشيد ، و با توجّه به اين توصيف و نظر به آنكه سيف تا چند سالى از آغاز قرن هشتم زنده بوده است ، بايد ولادتش در زمان انقلابات ناشى از حملهء مغول و بحدّ اكثر در اواسط نيمهء اول قرن هفتم اتفاق افتاده باشد . سيف فرغانى در يكى از قصائد خود اشاره‌يى بواقعهء عين جالوت دارد و مىگويد اگر ولايت معنىّ بنده تا اكنون * نبود آمِن از تركتاز لشكر نفس بعون لطف تو منصور باز خواهد گشت * مَلِك مظفّرِ عقل از جهاد كافرِ نفس « 1 » اين واقعه در سال 658 هجرى اتفاق افتاد و در آن الملك المظفر سيف الدّين قدّوز ( يا : قطز ) از مماليك ايوبى مصر شكست سختى بر مغولان وارد آورد و بعد ازين چندين فتح با نام ديگر در سالهاى 671 و 675 و 680 و 702 بوسيلهء مماليك ايوبى و مماليك بحرى مصر بر مغولان وارد شد كه آن زادگان اهريمن را در سر حدّات شام مجبور بتوقف ساخت امّا سيف الدين در ديوان خود اشارتى بدانها ندارد و اگر تصور كنيم كه سيف ابيات مذكور را در سنين نزديك بفتح الملك المظفر ، كه لابد در آن ايّام ورد زبانها بوده است ، سروده بايست مثلا پيش از اواسط نيمهء دوم قرن هفتم شاعرى كارآمد بوده و سنين مقدّم شباب را پشت سر گذارده باشد و بدين تقدير نظر ما در اينكه وى در اواسط نيمهء اول قرن هفتم هجرى ولادت يافته تأييد مىشود . علاوه بر اين چنان كه بعد بتفصيل خواهيم ديد سيف فرغانى بر اثر ارادت تام بسعدى او را ستايش كرده و با آن استاد بزرگ مكاتبه داشته است و بنابراين بايد پيش از وفات سعدى كه در سال 690 اتفاق افتاده شاعرى توانا بوده باشد تا بدين مرتبه از لياقت برسد و وصول بچنين مقامى ناگزير مستلزم كمال سنّى سيف مىبود و او قاعدة مىبايست همچنانكه حدس زده‌ايم در حدود اواسط نيمهء اول قرن هفتم ولادت يافته باشد .

--> ( 1 ) - ديوان سيف فرغانى ج 1 ص 110 .